Kısa cevap: Ergin olmayan çocuk, ana ve babasının velayeti altındadır ve yasal sebep olmadıkça velayet ana ve babadan alınamaz (TMK md. 335). Evlilik devam ettiği sürece velayet birlikte kullanılır; ortak hayata son verilmiş veya ayrılık hâli gerçekleşmişse hâkim velayeti eşlerden birine verebilir, boşanmada ise velayet çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir (md. 336). Velayet değişikliği ve velayetin kaldırılması farklı hükümlere tabidir.

Velayet kimdedir?

Ergin olmayan çocuk ana ve babasının velayeti altındadır; hâkim vasi atanmasına gerek görmedikçe kısıtlanan ergin çocuklar da ana ve babanın velayeti altında kalır (TMK md. 335). Evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velayeti birlikte kullanır. Ortak hayata son verilmiş veya ayrılık hâli gerçekleşmişse hâkim velayeti eşlerden birine verebilir. Velayet, ana ve babadan birinin ölümü hâlinde sağ kalana, boşanmada ise çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir (md. 336).

Boşanmada velayet ve kişisel ilişki

Mahkeme boşanma veya ayrılığa karar verirken, olanak bulundukça ana ve babayı dinledikten sonra ana ve babanın haklarını ve çocukla olan kişisel ilişkilerini düzenler. Velayetin kullanılması kendisine verilmeyen eşin çocukla kişisel ilişkisinin düzenlenmesinde çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararları esas tutulur; bu eş çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır (md. 182). Ana ve babadan her biri, velayeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan çocukla uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir (md. 323).

Mahkeme, kararında kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerinin yerine getirilmemesi hâlinde, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceğini ihtar eder (md. 182/2).

Durumun değişmesi ve velayetin değiştirilmesi

Ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim, re'sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır (TMK md. 183). Önlemin kapsamı, çocuğun yararı gözetilerek somut olaya göre belirlenir.

Çocuğun korunması ve velayetin kaldırılması

Çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düştüğü takdirde, ana ve baba duruma çare bulamaz veya buna güçleri yetmezse hâkim, çocuğun korunması için uygun önlemleri alır (TMK md. 346). Çocuğun korunmasına ilişkin diğer önlemlerden sonuç alınamaz ya da bu önlemlerin yetersiz olacağı önceden anlaşılırsa hâkim şu hâllerde velayetin kaldırılmasına karar verir (md. 348):

  • Ana ve babanın deneyimsizliği, hastalığı, başka bir yerde bulunması veya benzeri sebeplerden biriyle velayet görevini gereği gibi yerine getirememesi,
  • Ana ve babanın çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi veya ona karşı yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklaması.

Velayet ana ve babanın her ikisinden kaldırılırsa çocuğa bir vasi atanır; kararda aksi belirtilmedikçe velayetin kaldırılması mevcut ve doğacak bütün çocukları kapsar (md. 348).

Nafakaya uymamanın sonucu

Nafakaya ilişkin kararların gereğini yerine getirmeyen borçlunun, alacaklının şikâyeti üzerine, üç aya kadar tazyik hapsine karar verilir; hapsin uygulanmasına başlandıktan sonra kararın gereği yerine getirilirse borçlu tahliye edilir (İcra ve İflas Kanunu md. 344).

Sıkça sorulan sorular

Boşanmada velayet kime verilir?

Boşanmada velayet, çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir (TMK md. 336/3). Mahkeme, ana ve babanın haklarını ve çocukla kişisel ilişkilerini düzenlerken çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararlarını esas alır (md. 182).

Velayeti olmayan ebeveyn çocuğu görebilir mi?

Evet. Ana ve babadan her biri, velayeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan çocukla uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir (TMK md. 323).

Velayet hangi hâllerde kaldırılır?

Diğer koruma önlemlerinden sonuç alınamaz ya da yetersiz kalırsa; ana ve babanın deneyimsizliği, hastalığı, başka bir yerde bulunması gibi sebeplerle velayet görevini yerine getirememesi veya çocuğa yeterli ilgi göstermemesi ya da yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklaması hâlinde velayet kaldırılır (TMK md. 348).

Nafaka ödenmezse ne olur?

Nafakaya ilişkin kararların gereğini yerine getirmeyen borçlu için alacaklının şikâyeti üzerine üç aya kadar tazyik hapsine karar verilir (İİK md. 344).