Kısa cevap: Kıdem tazminatı, işçinin işe başladığı tarihten itibaren hizmet akdinin devamı süresince her geçen tam yıl için 30 günlük ücreti tutarında ödenir; bir yıldan artan süreler için de aynı oran üzerinden ödeme yapılır (1475 sayılı Kanun md. 14). 1475 sayılı Kanunun 15 ila 110. maddeleri 4857 sayılı İş Kanunu md. 120 ile yürürlükten kaldırılmıştır; kıdem tazminatına ilişkin hüküm 14. maddededir.
Kıdem tazminatı hangi hâllerde ödenir?
1475 sayılı Kanun md. 14'e göre kıdem tazminatı şu hâllerde ödenir:
- İşverence, kanunda ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan hâller olarak gösterilen sebepler dışında iş sözleşmesinin feshi,
- İşçinin haklı nedenle feshi (işçinin haklı fesih nedenleri 4857 sayılı Kanun md. 24'te sayılmıştır),
- Muvazzaf askerlik hizmeti dolayısıyla fesih,
- Yaşlılık, emeklilik veya malullük aylığı ya da toptan ödeme almak amacıyla fesih (aylık veya toptan ödemeye hak kazanıldığının ve kuruma başvurulduğunun belgelenmesi şartı vardır; ölüm hâlinde bu şart aranmaz),
- Kadının evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde kendi arzusuyla sona erdirmesi,
- İşçinin ölümü (tazminat kanuni mirasçılara ödenir).
İşverenin haklı nedenle derhal fesih hakkı 4857 sayılı Kanun md. 25'te sayılmıştır; ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan hâller md. 25/II'dedir.
Hizmet süresinin hesabı
İşçilerin kıdemleri, hizmet akdinin devam etmiş veya fasılalarla yeniden akdedilmiş olmasına bakılmaksızın aynı işverenin bir veya değişik işyerlerinde çalıştıkları süreler göz önüne alınarak hesaplanır. İşyerinin devri veya başka bir işverene geçmesi hâlinde kıdem, işyerlerindeki hizmet akitleri sürelerinin toplamı üzerinden hesaplanır (md. 14). Deneme süresi en çok iki ay olabilir; toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilir (4857 md. 15).
Ücretin belirlenmesi
Kıdem tazminatının hesaplanması son ücret üzerinden yapılır. Parça başı, akort, götürü veya yüzde usulü gibi ücretin sabit olmadığı hâllerde son bir yıllık süre içinde ödenen ücretin, o süre içinde çalışılan günlere bölünmesiyle bulunacak ortalama ücret esas alınır. Son bir yıl içinde ücrete zam yapılmışsa, işten ayrılma tarihi ile zammın yapıldığı tarih arasında alınan ücretin aynı süre içinde çalışılan günlere bölünmesiyle bulunan ücret esas alınır. Hesapta, ücrete ilaveten işçiye sağlanmış olan para ve para ile ölçülmesi mümkün akdi ve kanundan doğan menfaatler de göz önünde tutulur (md. 14).
Hesaplama örneği
Örnek yalnızca işleyişi göstermek içindir; tavan, vergi ve diğer kesintiler hesaba katılmamıştır. 30 günlük ücretin 50.000 TL olduğu, hizmet süresinin 3 yıl 6 ay olduğu varsayılırsa: 3 tam yıl × 50.000 TL = 150.000 TL; artan 6 ay için 50.000 TL × 6/12 = 25.000 TL; toplam 175.000 TL.
Kıdem tazminatı tavanı
Toplu sözleşmelerle ve hizmet akitleriyle belirlenen kıdem tazminatlarının yıllık miktarı, Devlet Memurları Kanununa tabi en yüksek Devlet memuruna 5434 sayılı Kanun hükümlerine göre bir hizmet yılı için ödenecek azami emeklilik ikramiyesini geçemez (md. 14). Güncel tutar resmî duyurulardan kontrol edilmelidir. Kıdem tazminatından doğan sorumluluk, işveren tarafından şahıslara veya sigorta şirketlerine sigorta ettirilemez.
Gecikme faizi ve işçi lehine düzenleme
Kıdem tazminatının zamanında ödenmemesi sebebiyle açılacak davanın sonunda hâkim, gecikme süresi için ödenmeyen süreye göre mevduata uygulanan en yüksek faizin ödenmesine hükmeder. 30 günlük süre, hizmet akitleri veya toplu iş sözleşmeleriyle işçi lehine değiştirilebilir (md. 14).
Gelir vergisi
193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu md. 25/7-a uyarınca, 1475 sayılı İş Kanunu ve 854 sayılı Deniz İş Kanununa göre ödenmesi gereken kıdem tazminatlarının tamamı gelir vergisinden müstesnadır. Hizmet sözleşmesi sona erdikten sonra karşılıklı sonlandırma veya ikale sözleşmesi kapsamında ödenen tazminatlar için md. 25/7-b'deki ayrı kural uygulanır.
İhbar tazminatı ve arabuluculuk
Belirsiz süreli iş sözleşmelerinde bildirim süreleri işçinin çalışma süresine göre en az iki, dört, altı veya sekiz haftadır; bildirim şartına uymayan taraf bildirim süresine ilişkin ücret tutarında tazminat öder (4857 md. 17). Kanuna veya iş sözleşmesine dayanan işçi alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılan davalarda arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (7036 sayılı Kanun md. 3).
Sıkça sorulan sorular
Kıdem tazminatı kaç günlük ücret üzerinden hesaplanır?
Her tam çalışma yılı için 30 günlük ücret tutarında hesaplanır; bir yıldan artan süreler için de aynı oran üzerinden ödeme yapılır. Bu süre hizmet akdi veya toplu iş sözleşmesiyle işçi lehine artırılabilir (1475 sayılı Kanun md. 14).
İşçi kendi isteğiyle ayrılırsa kıdem tazminatı alır mı?
Kural olarak hayır. Kanun, kıdem tazminatını belirli hâllere bağlamıştır: haklı nedenle fesih, muvazzaf askerlik, yaşlılık/emeklilik/malullük aylığı veya toptan ödeme almak amacıyla ayrılma, kadının evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde ayrılması ve işçinin ölümü (1475 sayılı Kanun md. 14).
Kıdem tazminatından gelir vergisi kesilir mi?
193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu md. 25/7-a uyarınca 1475 sayılı İş Kanununa göre ödenmesi gereken kıdem tazminatlarının tamamı gelir vergisinden müstesnadır.
Kıdem tazminatı için dava açmadan önce ne yapılmalı?
İşçi alacağı ve tazminatı davalarında arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır; arabulucu görevlendirildiği tarihten itibaren üç hafta içinde başvuruyu sonuçlandırır, zorunlu hâllerde bu süre en fazla bir hafta uzatılabilir (7036 sayılı Kanun md. 3).
Kıdem tazminatı zamanında ödenmezse faiz işler mi?
Evet. Zamanında ödenmemesi sebebiyle açılacak davanın sonunda hâkim, gecikme süresi için ödenmeyen süreye göre mevduata uygulanan en yüksek faizin ödenmesine hükmeder (1475 sayılı Kanun md. 14).